Trong dòng chảy vinh quang của cách mạng Việt Nam, đồng chí Hồ Tùng Mậu là một trong những biểu tượng sáng ngời của thế hệ chiến sĩ cộng sản đầu tiên. Cả cuộc đời ông là một bản anh hùng ca về lòng yêu nước nồng nàn, ý chí chiến đấu bất khuất và phẩm chất đạo đức cách mạng thuần khiết, suốt đời phụng sự Tổ quốc, phục vụ nhân dân.
Người con ưu tú của quê hương cách mạng
Đồng chí Hồ Tùng Mậu (tên thật là Hồ Bá Cự) sinh ngày 15/6/1896 trong một gia đình nhà nho nghèo, giàu truyền thống yêu nước tại làng Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An — vùng đất "địa linh nhân kiệt" đã sinh ra biết bao anh hùng hào kiệt cho dân tộc.
Nuôi dưỡng trong mình chí lớn từ thuở thiếu thời, chứng kiến cảnh nước mất nhà tan, Hồ Tùng Mậu đã sớm dấn thân vào con đường cứu nước. Năm 1920, ông xuất dương sang Xiêm (Thái Lan) rồi sang Trung Quốc, bắt đầu hành trình tìm kiếm con đường giải phóng dân tộc đầy gian khổ nhưng vô cùng vẻ vang.
Bác Hồ và đồng chí Hồ Tùng Mậu. (Ảnh tư liệu)
Người học trò xuất sắc, người đồng chí tin cậy của Chủ tịch Hồ Chí Minh
Cột mốc quyết định trong cuộc đời cách mạng của Hồ Tùng Mậu là cuộc gặp gỡ lịch sử với Nguyễn Ái Quốc tại Quảng Châu (Trung Quốc) vào năm 1924. Nhận thấy tư tưởng cứu nước đúng đắn của Người, Hồ Tùng Mậu đã lập tức gia nhập tổ chức Tâm Tâm xã và sau đó trở thành một trong những thành viên cốt cán đầu tiên của Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội (1925).
"Đồng chí Hồ Tùng Mậu không chỉ là người học trò, người trợ thủ đắc lực của Nguyễn Ái Quốc trong việc truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin về Việt Nam, mà còn là người trực tiếp tham gia Hội nghị thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam vào mùa Xuân năm 1930."
Suốt những năm tháng hoạt động tại nước ngoài, dù bị thực dân Pháp và chính quyền phản động Trung Hoa dân quốc ráo riết săn lùng, bắt bớ, đồng chí vẫn giữ vững lòng kiên trung. Ba lần bị tù đày với tổng cộng gần 14 năm giam cầm qua các nhà tù khét tiếng như Lao Bảo, Kon Tum, Buôn Ma Thuột... kẻ thù đã dùng mọi cực hình tra tấn dã man nhưng không thể khuất phục được ý chí của người chiến sĩ cộng sản. Nhà tù đã trở thành trường học cách mạng, nơi ông cùng các đồng chí của mình trui rèn bản lĩnh và giữ vững ngọn lửa niềm tin vào ngày mai chiến thắng.
Nhà lãnh đạo tài năng, tấm gương "Cần, Kiệm, Liêm, Chính"
Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa non trẻ đứng trước tình thế "ngàn cân treo sợi tóc". Đồng chí Hồ Tùng Mậu đã được Đảng và Chính phủ giao nhiều trọng trách lớn:
Chính ủy Chiến khu IV; Kiêm Giám đốc Đại học Quân chính Liên khu IV; Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Hành chính Liên khu IV; Tổng Thanh tra Chính phủ (năm 1949); Trưởng Ban Kiểm tra Trung ương Đảng (tại Đại hội II của Đảng năm 1951).
Ở bất kỳ cương vị nào, đồng chí cũng tỏ rõ là một nhà lãnh đạo có tầm nhìn, quyết liệt trong hành động nhưng vô cùng giản dị, bao dung trong cuộc sống thường nhật. Trên cương vị Tổng Thanh tra Chính phủ đầu tiên, đồng chí đã đặt nền móng vững chắc cho công tác thanh tra, kiểm tra, đấu tranh không khoan nhượng với các biểu hiện quan liêu, tham nhũng, lãng phí, bảo vệ sự trong sạch của bộ máy Nhà nước.
Đồng chí Hồ Tùng Mậu (15/6/1896 - 23/7/1951)
Sự hy sinh anh dũng và tình cảm đặc biệt của Bác Hồ
Ngày 23/7/1951, trên đường đi công tác tại Liên khu IV, đồng chí Hồ Tùng Mậu đã anh dũng hy sinh tại Phố Còng, huyện Tĩnh Gia (nay là thị xã Nghi Sơn), tỉnh Thanh Hóa sau một trận oanh tạc của máy bay thực dân Pháp. Sự ra đi của đồng chí là một tổn thất vô cùng to lớn đối với Đảng, Chính phủ và nhân dân ta lúc bấy giờ.
Nhận được tin người đồng chí, người em thân thiết hy sinh, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã vô cùng đau xót. Người tự tay viết bài phúng điếu — một áng văn tế bất hủ, kết tinh tình cảm sâu sắc và sự trân trọng tuyệt đối dành cho Hồ Tùng Mậu:
"Chú Trung dũng sành sỏi, kiên quyết, trung thành. Đối với Đảng, đối với nhân dân, đối với công việc, chú không quản gian khổ, không quản hiểm nguy, bao giờ cũng đi đầu... Mất chú, đồng bào mất một người lãnh đạo tận tụy, Chính phủ mất một người cán bộ tài năng, nhân dân mất một người anh em chí thiết, và tôi mất một người đồng chí oanh liệt, đã cùng tôi nếm mật nằm gai gần ba mươi năm trời..."
Sống mãi với non sông
Ghi nhận những cống hiến đặc biệt xuất sắc của đồng chí, Đảng và Nhà nước đã truy tặng đồng chí Hồ Tùng Mậu Huân chương Sao Vàng — phần thưởng cao quý nhất. Tên của ông cũng được trân trọng đặt cho nhiều trường học, con phố lớn tại Thủ đô Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Nghệ An và nhiều tỉnh thành trên cả nước.
Nhân kỷ niệm 130 năm ngày sinh đồng chí Hồ Tùng Mậu, nhìn lại lịch sử thấy rõ đồng chí thực sự là một người cộng sản trung kiên, tấm gương đạo đức trong sáng, phong cách bình dị, là người học trò xuất sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Những hoạt động và cống hiến của đồng chí trong Liên khu IV cũng như Ban Thanh tra Chính phủ không chỉ góp phần vào thắng lợi của cách mạng Việt Nam trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp mà còn để lại bài học kinh nghiệm, giá trị sâu sắc cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay.
P/s: Thanh Hà